BiH i Evropa pred dejtonskim zidom

Zajednički seminar Monitoring komiteta Parlamentarne skupštine Vijeća Evrope i Parlamenta BiH, održan u Sarajevu pod nazivom „Dogovori o ustavnoj podjeli vlasti i demokratski principi“, ponovo je u centar političke debate stavio pitanje ustavne reforme i neprovođenja presuda Evropskog suda za ljudska prava (ESLJP). Skup, koji je okupio više od 30 evropskih parlamentaraca, poslužio je kao platforma za raspravu o tome kako ukloniti diskriminatorne odredbe iz Ustava BiH, a da zemlja pritom dobije funkcionalne institucije.

Da je uklanjanje diskriminacije i osiguranje jednakosti svih građana nulti prioritet, potvrdio je i predsjedavajući bh. delegacije u Vijeću Evrope Saša Magazinović, naglašavajući striktnu obavezu BiH da implementira presude iz Strazbura. Kao jedan od modela za rješavanje krize u višenacionalnim državama, na seminaru je prezentovan asimetrični federalizam Belgije, dok je Jakob Finci ponovo upozorio na višegodišnje pravne i političke posljedice neprovođenja „historijske presude“ u predmetu „Sejdić-Finci“.

Pravni zid iz Banjaluke: Evropski sud ruši Dejton?  

Dok se u Sarajevu raspravlja o modalitetima implementacije presuda ESLJP, profesor ustavnog prava iz Banje Luke, Milan Blagojević , u izjavi za DW upozorava da se ove presude, po svojoj suštini, ne mogu provesti bez rušenja dejtonske strukture BiH propisane njenim važećim Ustavom.

Blagojević naglašava da je u svakoj od presuda ESLJP, počevši od slučaja „Sejdić i Finci“ pa do svih ostalih, krajnja namjera ukidanje temeljnih ustavnih postulata BiH. „Suština je da taj sud hoće, iako to nijednom svojom odredbom ne zabranjuje Evropska konvencija o ljudskim pravima, da se ukine ono što propisuje Ustav BiH, a to su konstitutivni narodi i njihovo predstavljanje i način odlučivanja u institucijama vlasti BiH“, ističe Blagojević.

Prema njegovom mišljenju, ESLJP ovakvim zahtjevima postupa suprotno Evropskoj konvenciji „koja takve uslove ne postavlja nijednoj državi članici Vijeća Evrope, niti im zabranjuje da samostalno urede svoj ustavni sistem“.

„Na taj način ESLJP u stvari ne sudi po onome što piše u Evropskoj konvenciji nego stvara svoje norme (judge made law), iako mu to ne dozvoljava Evropska konvencija, pa onda sudi po tim svojim 'normama'“, kaže Blagojević.

Profesor iz Banje Luke u ovakvom pravnom ishodu vidi isključivo političke motive ESLJP, koji u slučaju BiH sebe stavlja iznad Evropske konvencije i iznad Ustava BiH.

Sukob etničkog i evropskog principa: Šta zapravo piše u Ustavu BiH?

Međutim, u Članu II, stav 2. Ustava Bosne i Hercegovine eksplicitno je propisano: „Prava i slobode predviđeni u Evropskoj konvenciji za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda i u njenim protokolima direktno se primjenjuju u BiH. Ovi akti imaju prioritet nad svakim drugim zakonom.“

Nasuprot tvrdnjama iz Banje Luke, jedan od učesnika seminara, ustavnopravni ekspert Nedim Ademović u izjavi za DW ocjenjuje da je Dejtonski ustav bio opravdan samo dok je imao funkciju uspostavljanja mira, ali da je ta faza odavno završena. On objašnjava da sistem zasnovan na etno-nacionalnoj podjeli vlasti za posljedicu ima djelomično ili potpuno isključenje velikog broja građana iz javnog života, što je u direktnom sukobu sa evropskim pravnim vrijednostima.

„Političke privilegije, isključivo na osnovu etničke pripadnosti, pravno su zabranjene u Evropi. Onog momenta kada je ESLJP utvrdio da je mir uspostavljen, dejtonski ustav je postao protivan načinu političkog upravljanja državama u Evropi“, ističe Ademović.

On upozorava da su domaći etno-nacionalisti iz sva tri naroda, vodeći se dejtonskom matricom, razvili cijeli sistem vlasti po vertikali i horizontali koji produžava diskriminaciju. Odlučujući o predstavkama iz BiH, ESLJP je otkrivao sve više situacija koje su inkompatibilne sa Evropskom konvencijom o ljudskim pravima.

„Prisilna implementacija presuda ESLJP je, očigledno, jedini način da se ova diskriminatorna praksa, duboko ukorijenjena u ustavnopravni poredak BiH, iskorijeni i da se država vrati u civilizacijske okvire kako bi se, pored ostalog, uspostavila politička jednakost svih građana“, naglašava Ademović za DW.

Ustav je samo jedan od izazova

Ipak, učesnici sarajevskog skupa su naglasili da ustavne promjene i provedba presuda nisu jedini izazov, jer se pred BiH nalazi obiman paket socio-ekonomskih reformi koje zahtijeva Brisel.

Dok domaći zvaničnici, poput ministra vanjskih poslova Elmedina Konakovića, u novim geopolitičkim okolnostima traže „hrabriju i odlučniju“ podršku Brisela za proevropske snage u BiH, predstavnici Evropske unije ostaju neumoljivi.

Šefica Odjela u Delegaciji EU u BiH, Aurelie Valtat, podsjetila je da evropski put i dalje direktno zavisi od ispunjavanja 14 ključnih prioriteta, što podrazumijeva temeljno unapređenje ustavnog okvira, uspostavljanje vladavine prava i potpunu eliminaciju etničke diskriminacije pri političkom predstavljanju na teritoriji cijele zemlje.

Da su domaći politički izgovori u Briselu odavno pročitani, potvrđuje i urednik HINA-e Ranko Mavrak. On u izjavi za DW upozorava da je BiH odavno uludo potrošila sve "popuste" koje je Evropska unija mogla ponuditi.

Ukidanje „izbornog aparthejda"

„Najbolji dokaz tome je činjenica da su svi izgledi kako će BiH ostati bez milijarde eura pomoći namijenjenih provedbi plana reformi. Ako nije u stanju potrošiti praktično poklonjene novce, kako onda može očekivati ikakvo dodatno razumijevanje evropskih država za probleme koje sama sebi stvara“, pita Mavrak.

Naglašava da EU nema nijednog dobrog razloga za dalje popuštanje, pa tako ni za odustajanje od insistiranja na provedbi presuda ESLJP-a.

„Ako BiH doista želi biti članica EU, onda je minimalni uslov za to ukidanje izbornog aparthejda koji bi bio sramota u svakoj državi koja pretendira biti demokratskom. Ako političari u BiH ne mogu ostvariti ni to, onda neka prestanu obmanjivati građane tvrdnjama da im je evropska perspektiva prioritet“, zaključuje Mavrak u razgovoru za DW.