Film o antifašistima: Tomasu i Eriki Man

Film Pavela Pavlikovskog „Otadžbina“ jedan je od najiščekivanijih među 21 ostvarenjem koja se ove godine takmiče za prestižnu Zlatnu palmu.

Poljski reditelj se vraća u Kan nakon što je 2018. godine osvojio nagradu za najboljeg reditelja za film „Hladni rat“. Ova istorijska romantična drama, smještena između komunističke Poljske i Pariza, osvojila je i najvažnije Evropske filmske nagrade, kao i više nominacija za Oskara.

Novi film Pavlikovskog ponovo istražuje rani period Hladnog rata. Struktuiran je kao svojevrsni „film ceste“, u kojem Tomas Man (tumači ga Hans Cišler) i njegova ćerka Erika (Sandra Hiler) 1949. godine putuju u „bjuku“ od Frankfurta u Zapadnoj Njemačkoj do Vajmara u Istočnoj Njemačkoj.

Prema sinopsisu, film„Otadžbina“ istražuje i teme identiteta, krivice, porodice i ljubavi u vrtlogu i moralnoj konfuziji poslijeratne Evrope. Radnja ovog biografskog ostvarenja već podstiče novo interesovanje za čuvenu porodicu Man.

Šta je definisalo odnos između Tomasa Mana i njegove ćerke Erike? Kako je istaknuta porodica intelektualaca u egzilu doživljavala poslijeratnu Njemačku - i kako su Nijemci doživljavali porodicu Man? I zašto je 1949. godina bila posebno važna za njih?

Nasljeđe Tomasa Mana

Tomas Man, dobitnik Nobelove nagrade za književnost 1929. godine, napustio je Njemačku 1933. usled dolaska nacista na vlast. Godine izgnanstva (1933–1952) proveo je pretežno u Švajcarskoj i Sjedinjenim Američkim Državama.

Nakon što je stekao ugled romanima poput „Budenbrokovi“ (1901) i „Čarobni brijeg“ (1924), Man je tokom Hitlerove vladavine postao istaknuti kritičar fašizma, čime je učvrstio svoje mesto kao jedan od ključnih demokratskih intelektualaca 20. vijeka.

Najpoznatiji su njegovi govori za njemačke slušaoce emitovani preko BBC-ja između 1940. i 1945. tokom boravka u izgnanstvu u SAD, koji svjedoče o njegovom otporu nacizmu.

Posebna veza sa ćerkom Erikom

Kada mu je 1905. rođeno prvo dijete, Man je otvoreno izrazio razočaranje što je u pitanju djevojčica. Sin bi bio „poetičniji, veći nastavak, novi početak mene samog“, napisao je u pismu bratu Hajnhrihu Manu.

„Ipak, ta ćerka, prvo od njegovo šestoro djece, postala je najvažnija za očeve pjesničke i političke poduhvate“, kaže Irmela fon der Lihe, autorka biografije o Eriki Man.

Erika je odigrala značajnu ulogu u tome da njen otac početkom 1936. javno istupi protiv nacističkog režima. Iako je već od 1930. bio poznat kao protivnik nacizma, nakon Hitlerovog dolaska na vlast pisac se nije javno oglašavao o toj temi. Erika je zaprijetila da će prekinuti odnose sa svojim „neemancipovanim ocem“ ukoliko ne odustane od takvog opreznog stava.

„Ona se veoma rano lično sukobila sa nacistima“, ističe fon der Lihe.

Kao dijete „burnih 1920-ih“ i kao talentovana umjetnica u Berlinu, Erika Man prihvatila je boemski i eksperimentalni način života tog doba — sve dok nije uvidjela da je njena generacija trebalo više energije da uloži u zaštitu progresivnih prava i sloboda, koje su postojale u okviru demokratskog ustava Vajmarske republike.

Godinu dana prije nego što je Hitler preuzeo vlast 1933, Erika je bila denuncirana od strane nacističke paravojne milicije zbog javnog čitanja pacifističke pjesme. To je uticalo na njenu glumačku karijeru i dodatno učvrstilo njena antifašistička uvjerenja.

U Minhenu, januara 1933. godine, Erika Man je bila jedna od osnivača političkog kabarea pod nazivom „Die Pfeffermühle" (Mlin za biber) za koji je pisala većinu tekstova — često satiričnih i antifašističkih. Poslije samo dva mjeseca nacisti su ga zatvorili i prisilili ansambl na izgnanstvo.

Preko majke Katje Man, koja je poticala iz bogate jevrejske industrijske porodice, i njihova djeca su prema nacističkim rasnim zakonima bila smatrana Jevrejima.

U izgnanstvu Erika Man započinje novu, uspješnu karijeru kao reporterka i književnica, nastojeći da upozori svijet na to koliko je brzo demokratija urušena pod Hitlerom, uprkos ugledu Njemačke kao „zemlje pjesnika i filozofa".

„To je ono što sam uvijek smatrala značajnim kod nje i što je, nažalost, danas ponovo veoma aktuelno“, kaže fon der Lihe.

Šta se dogodilo 1949. godine

Samo četiri godine nakon završetka Drugog svjetskog rata, Njemačka je i dalje bila u ruševinama i ideološki podijeljena: 7. oktobra 1949. zvanično je osnovana Njemačka Demokratska Republika (DDR), socijalistička država nastala na teritoriji sovjetske okupacione zone u Istočnoj Njemačkoj.

Poslije rata, Tomas Man je objavio da se neće zauvijek vratiti u domovinu. Tvrdio je u svojim tekstovima da svi Nijemci snose odgovornost za nacističke zločine - takva teza o kolektivnoj krivici udaljila ga je od onih koji su ostali u Njemačkoj. Mnogi su se pitali - zar porodica Man nije provela rat u relativnoj sigurnosti u izgnanstvu, dok su drugi trpili pod Hitlerom.

Man je 1949. prvi put posjetio Njemačku nakon izgnanstva, povodom obilježavanja 200. godišnjice rođenja Johana Volfganga fon Getea. Pozvan je da primi Geteovu nagradu u zapadnonjemačkom gradu Frankfurtu, dok mu je istočnonjemački Vajmar dodijelio Geteovu nacionalnu nagradu i titulu počasnog građanina.

U govoru održanom u oba grada, Man je naglasio da ne priznaje ideološke podjele, ni okupacione zone. „Moj dolazak namijenjen je Njemačkoj kao cjelini“, rekao je.

Erika je, međutim, osudila taj poduhvat. Poziv je bio i povod za drugo veliko razilaženje između oca i ćerke, nakon sukoba iz 1936. Smatrala je da njen otac ne treba da ide „u zemlju u kojoj je poslednjih godina bio žestoko napadan u medijima“.

Posjeta pod policijskom zaštitom

Ti napadi uključivali su i prijeteća pisma iz Zapadne Njemačke, pa je njegova posjeta 1949. bila pod policijskom zaštitom.

Situaciju je dodatno otežala činjenica da je iste godine Klaus Man izvršio samoubistvo. Kao drugo dijete Tomasa i Katje Man, i sam posvećeni antifašistički pisac, Klaus je bio posebno blizak sa Erikom.

Jedan od razloga njegovog dubokog razočaranja bio je i način na koji je porodica Man doživljavana u SAD, gdje su bili pod sumnjom da su komunisti. Erika se plašila da će očev boravak u Vajmaru biti protumačen kao legitimizacija komunizma.

Iako se film „Otadžbina“ zasniva na istorijskim ličnostima, njegova premisa je u potpunosti fiktivna. Na putovanju iz Frankfurta u Vajmar Tomas Man je zapravo bio u pratnji supruge Katje. Erika im se nije pridružila — jer je svjesno odlučila da bojkotuje posjetu nekadašnjoj domovini.