جنگ ایران شریان دارویی هند به آفریقا را قطع کرده است

هند را اغلب "داروخانه جنوب جهانی" می‌نامند و برای کشورهای آفریقایی، سلامت عمومی و داروهای هندی به‌شدت به یکدیگر گره خورده‌اند.

بر اساس داده‌های نهادهای بهداشت عمومی از جمله سازمان بهداشت جهانی (WHO)، آفریقا نزدیک به یک‌چهارم بار بیماری‌های جهان را بر دوش می‌کشد و سهم نامتناسبی از موارد ابتلا به اچ‌آی‌وی (HIV)، سل و مالاریا را به خود اختصاص داده است.

بر پایه داده‌های کمیسیون اقتصادی سازمان ملل برای آفریقا و آژانس ملی کنترل و نظارت بر غذا و داروی نیجریه (NAFDAC)، هند حدود ۴۰ درصد داروهای وارداتی آفریقا را تأمین می‌کند و بزرگ‌ترین شریک تجاری دارویی این قاره به شمار می‌رود.

از نیجریه تا کنیا و آفریقای جنوبی، داروهای ژنریک هندی ستون فقرات نظام‌های بهداشت عمومی را تشکیل می‌دهند. در سراسر قاره، این داروها آنتی‌بیوتیک‌های ارزان‌قیمت، داروهای ضدویروس اچ‌آی‌وی، داروهای مالاریا و سل، انسولین، داروهای فشار خون و مسکن‌های رایج مورد استفاده روزانه میلیون‌ها نفر را تأمین می‌کنند.

کریدور لجستیکی شکننده

این نظام تاکنون کارآمد بوده است، زیرا داروهای هندی مقرون به صرفه، قابل اعتماد و وابسته به یکی از کارآمدترین کریدورهای لجستیکی جهان بوده‌اند.

اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه‌ وله

داروهایی که در مراکز تولیدی هند مانند حیدرآباد، احمدآباد و بمبئی ساخته می‌شوند، معمولاً پیش از رسیدن به بنادر و فرودگاه‌های آفریقا، از مراکز باربری حوزه خلیج فارس در دبی، دوحه و ابوظبی عبور می‌کنند. مواد اولیه دارویی که از چین و اروپا تأمین می‌شوند نیز از طریق همین شبکه جابه‌جا می‌شوند.

این داروها از مراکز لجستیکی حوزه خلیج فارس عبور می‌کنند، زیرا برخی داروها و واکسن‌ها به سامانه‌های پیشرفته حمل‌ونقل با کنترل دما و شرایط اقلیمی نیاز دارند.

این مراکز همچنین ظرفیت بیشتری برای سازمان‌دهی محموله‌های بزرگ از هند به بازارهای آفریقایی دارند. این سامانه به برنامه‌های قابل پیش‌بینی حمل‌ونقل، هزینه‌های نسبتاً پایین باربری و مسیرهای باثبات ترانزیتی در حوزه خلیج فارس وابسته است.

اما با مسدود شدن تنگه هرمز در پی جنگ ایران، حمل‌ونقل تجاری از منطقه خلیج فارس مختل شده است. همزمان، حق بیمه خطرات جنگی افزایش یافته، هزینه‌های حمل‌ونقل بالا رفته و شرکت‌های هواپیمایی مسیرهای خود را تغییر داده یا ظرفیت حمل بار از حریم هوایی خلیج فارس را کاهش داده‌اند.

افزایش قیمت نفت نیز همزمان هزینه‌های تولید و حمل‌ونقل شرکت‌های داروسازی را بالا برده است.

دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید

برخلاف اروپا یا ایالات متحده، بیشتر کشورهای آفریقایی ذخایر بزرگ دارویی ندارند. کشورهای اروپایی معمولاً نگهداری چند ماه ذخیره داروهای حیاتی را الزامی می‌کنند و توزیع‌کنندگان بزرگ آمریکایی نیز می‌توانند تا شش ماه موجودی انبار داشته باشند.

اما بسیاری از نظام‌های بهداشتی آفریقا به چرخه‌های تأمین دقیق و ذخایر محدود متکی هستند. به همین دلیل، تأخیرها به‌سرعت به کمبود دارو تبدیل می‌شوند.

اختلال در تأمین داروهای اساسی

رمی آدسون، مدیر باسابقه صنعت داروسازی که شرکتش با زنجیره‌های جهانی تأمین دارو همکاری می‌کند، به دویچه وله می‌گوید این بحران صرفاً یک اختلال موقت در حمل‌ونقل نیست، بلکه آسیب‌پذیری عمیق‌تری را آشکار می‌کند.

آدسون می‌افزاید: «آفریقا همچنان به داروهای ژنریک هند و زنجیره‌های تأمین دارویی آسیا وابسته است؛ حتی در مواردی که داروها به‌صورت محلی مونتاژ می‌شوند، زیرا مواد مؤثر دارویی، مواد جانبی و بسته‌بندی همچنان عمدتاً از هند و چین وارد می‌شوند.»

به گفته آدسون، درگیری کنونی تقریباً همه بخش‌های زنجیره دارویی، از مواد مؤثر دارویی و بسته‌بندی‌های نفت‌پایه گرفته تا حمل‌ونقل، بیمه بار، سوخت دیزل، تأمین مالی و زمان طولانی‌تر ترانزیت، را با افزایش هزینه روبه‌رو کرده است.

او می‌گوید قیمت یکی از مواد اولیه پاراستامول تقریباً دو برابر شده و بهای برخی مواد خام نیز بین ۴۰ تا ۵۰ درصد افزایش یافته است. آدسون می‌افزاید تولیدکنندگان تنها توانسته‌اند بخشی از این افزایش هزینه را جبران کنند، زیرا بازارهای آفریقایی از نظر مالی از پیش تحت فشار بوده‌اند.

بیشتر بخوانید: جنگ ایران، چالشی برای دیپلماسی چندجانبه‌گرای هند

داروهایی که بیش از همه در معرض اختلال قرار دارند، همان اجزای اصلی مراقبت‌های اولیه سلامت، از جمله آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای دیابت و فشار خون، داروهای تزریقی متداول و مسکن‌های رایج هستند. در بسیاری از درمانگاه‌های آفریقا، اینها داروهایی هستند که بیماران انتظار دارند هر روز در دسترس باشند.

داروهایی که نیازمند "زنجیره سرد" هستند، با چالش بزرگ‌تری روبه‌رو شده‌اند. واکسن‌ها، انسولین و دیگر داروهای حساس به دما عمدتاً از طریق شبکه‌های حمل‌ونقل هوایی جابه‌جا می‌شوند و به همین دلیل در برابر اختلالات هوانوردی در حوزه خلیج فارس آسیب‌پذیرترند.

کارشناسان حمل بار هشدار می‌دهند که ظرفیت از دست‌رفته حمل‌ونقل هوایی به‌سادگی قابل جایگزینی نیست و همین موضوع می‌تواند باعث ایجاد انباشت محموله‌هایی شود که رفع آن هفته‌ها زمان می‌برد.

بحران در حال گسترش سلامت برای آفریقا

نشست هند و آفریقا که قرار بود پنجشنبه گذشته ۲۸ مه (۷ خرداد) در دهلی نو آغاز شود، به دلیل شیوع مداوم ابولا در جمهوری دموکراتیک کنگو و اوگاندا به تعویق افتاد.

دفتر آفریقایی سازمان بهداشت جهانی اواخر سال ۲۰۲۵ گزارش داده بود که بیش از نیمی از کشورهای آفریقایی با کمبود محصولات ضروری سلامت، از جمله واکسن‌ها و داروهای سل، روبه‌رو هستند.

طبق گزارش‌ها، داروهای حیاتی سودان در بنادر دبی متوقف شده‌اند و بوتسوانا نیز اخیراً به دلیل کمبود دارو و تجهیزات پزشکی وضعیت اضطراری بهداشت عمومی اعلام کرده است. برای پزشکان، پیامدهای این وضعیت فوری و ملموس است.

به گفته راجیو جایادوان، پزشک و فعال حوزه اطلاع‌رسانی سلامت، این وقفه‌ها در درمان می‌توانند خیلی سریع برای بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن یا عفونی خطرناک شوند. او به دویچه وله می‌گوید: «گاهی بیماران مجبور می‌شوند فاصله بین دوزهای دارو را بیشتر کنند یا درمان را به‌طور کامل قطع کنند.»

او می‌افزاید خطر بزرگ‌تر در این است که شوک‌های عرضه با چه سرعتی به بحرانی فراگیر در نظام‌های بهداشتی شکننده تبدیل می‌شوند.

او می‌گوید: «در نظام‌هایی که ذخایر محدود و زنجیره‌های تأمین ناپایدار دارند، حتی اختلال‌های کوتاه‌مدت می‌توانند به شکاف‌های گسترده درمانی در مراکز مختلف منجر شوند.»

جایادوان می‌افزاید: «در مورد سل، قطع درمان خطر بروز سل مقاوم در برابر چند دارو را افزایش می‌دهد؛ بیماری‌ای که درمان آن دشوارتر و پرهزینه‌تر است. در بیماری‌هایی مانند آب‌سیاه (گلوکوم) نیز تأخیر در درمان می‌تواند به نابینایی منجر شود.»

آیا آفریقا می‌تواند وابستگی خود را کاهش دهد؟

شوک کنونی در تأمین دارو بار دیگر بحث درباره تولید محلی دارو در آفریقا را زنده کرده است. جاوین بینده، کارشناس صنعت داروسازی و مدیر شرکت مشاوره‌ای سین‌کور (SynCore) مستقر در هند، به دویچه وله می‌گوید هند ریشه‌های عمیق و ساختاری در بازار آفریقا دارد.

بینده می‌گوید: «هند دهه‌هاست داروهای ارزان‌قیمت و حیاتی، به‌ویژه داروهای ضدویروس اچ‌آی‌وی، را در اختیار آفریقا قرار می‌دهد.»

او یادآور می‌شود که چندین شرکت بزرگ داروسازی هند، از جمله "سیپلا"، "سان فارما" و "آزمایشگاه دکتر ردی"، برای تقویت عرضه محلی در آفریقا، در این قاره شرکت‌های تابعه و تأسیسات تولیدی ایجاد کرده‌اند.

اما به گفته بینده، درگیری کنونی نشان داده است که این زنجیره‌های تأمین چقدر آسیب‌پذیرند. او می‌افزاید: «مسیر محموله‌ها تغییر کرده، هزینه‌های لجستیکی و بیمه افزایش یافته و مواد اولیه حیاتی صنعت داروسازی هند نیز تحت فشار قرار گرفته‌اند.»

رمی آدسون، مدیر اجرایی داروسازی، نیز می‌گوید چالش امنیت دارویی آفریقا صرفاً با تولید بیشتر دارو در داخل حل نمی‌شود. نظام‌های ضعیف تدارکات، تأخیر در خریدهای دولتی، شبکه‌های توزیع غیرشفاف و نبود دید کافی بر زنجیره تأمین، اغلب شوک‌های خارجی را به بحران‌های تمام‌عیار تبدیل می‌کنند.

آدسون می‌گوید: «آنچه به‌ظاهر افزایش قیمت دارو به نظر می‌رسد، در واقع آزمونی برای حاکمیت بر زنجیره تأمین است. تولید محلی ضروری است، اما تا زمانی که با تدارکات قابل پیش‌بینی، شفافیت زنجیره تأمین و پاسخ‌گویی در آخرین حلقه توزیع همراه باشد، کافی نیست.»