حتی خارجیها هم از سیستم نظارتی جدید چین در امان نیستند
۱۴۰۵ خرداد ۲, شنبه
زمانی که پژوهشگری در حوزه امنیت سایبری با نام مستعار نتآسکاری اخیراً روی بخشی با عنوان «تحقیق درباره پروندههای روزنامهنگاران" در یک داشبورد ناامن چینی کلیک کرد، انتظار داشت با مجموعهای آشفته از دادههای ساختگی تولیدشده خودکار روبهرو شود. اما در عوض، چهرههایی آشنا روی صفحه ظاهر شدند.
این سامانه شامل یک پایگاه داده جامع از تقریباً همه خبرنگاران خارجی مستقر در پکن در حدود سال ۲۰۲۱، از جمله عکسهای رسمی گذرنامه که در دفتر ورود و خروج گرفته شده بود، شمارههای تلفن همراه شخصی، اطلاعات ویزا و تاریخ تولد آنها، بود. او حتی متوجه شد که اطلاعات شخصی دقیق خودش هم در این فهرست نظارتی پلیس چین ثبت شده است.
نتآسکاری به دویچه وله گفت: «این موضوع بیش از آنکه شوکهکننده باشد، جالب بود. وقتی به عنوان روزنامهنگار در چین کار میکنید، اساساً فرض میکنید که همیشه زیر نظر هستید. اما چیزی که مرا شگفتزده کرد، این بود که دسترسی به چنین سامانه فوقالعاده حساسی چقدر آسان است.»
سامانه ریزبین کنترل اجتماعی در چین
آنچه نتآسکاری به شکل اتفاقی با آن روبهرو شد، بخشی از سامانه نوظهور چین مدرن موسوم به "پروفایلهای هولوگرافیک" است. او ناخواسته به نسخه آزمایشی یک سیستم ردیابی از راه دور دسترسی پیدا کرده بود که برای اداره امنیت عمومی شهر جانگجیاکو در استان هبئی، میزبان المپیک زمستانی ۲۰۲۲، طراحی شده بود.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
گرچه این فقط یک پنل آزمایشی بود، اما با دادههای واقعی پر شده بود و بهوضوح مسیر حرکت دستگاه نظارتی دولت چین را نشان میداد؛ دستگاهی که بهسرعت از شبکهای از دوربینهای ساده خیابانی، به غولی مبتنی بر ادغام دادهها، نظارت ۲۴ساعته و کنترل اجتماعی پیشبینیکننده تبدیل میشود.
چین سالهاست گستردهترین شبکه دوربینهای مداربسته جهان را در اختیار دارد. پروژه عظیمی با عنوان "شولیانگ" (چشمان درخشان)، با هدف ادغام جزایر پراکنده نظارتی در سراسر کشور، راهاندازی شده است.
اما دادههای موجود در داشبورد پلیس جانگجیاکو، جزئیات دقیقی را نشان میدهد که مقامها با آن میتوانند فرد را ردیابی کنند. این سامانه دیگر تنها به دوربینهای پلیس در چهارراهها وابسته نیست. سیستم به شکل دقیق واگن قطار و حتی شماره صندلی هدف را هنگام ورود از پکن یا شانگهای ثبت میکند.
حتی عکسهای گرفتهشده توسط باجههای بلیطفروشی مجهز به تشخیص چهره در پیستهای اسکی محلی نیز مستقیماً با سازوکار ردیابی همگامسازی میشوند. رفتوآمد آشنایان این پژوهشگر که اخیراً در جانگجیاکو اسکیبازی کرده بودند، با جزئیات دقیق در سامانه علامتگذاری و مسیر حرکتشان ثبت شده است.
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
این پژوهشگر چینی خاطرنشان میکند: «هدف، صرفاً پردازش هرچه بیشتر دادهها از هرچه بیشتر حسگرها در زمان واقعی است.»
سامانه رفتارهای روزمره مانند مصرف سوخت، مکانهای معمول خرید و حتی اینکه آیا فرد مرتباً به "مناطق دادخواهی" مراجعه میکند یا نه را نیز ثبت میکند.
این تلاش عظیم برای تلفیق دادهها، میکوشد موقعیت فیزیکی افراد، الگوهای مصرف و ردپاهای دیجیتال آنها را در یک "بایگانی جامع فردی" بیعیب و نقص به هم پیوند بزند.
ردیابی خبرنگاران خارجی
در این شبکه نظارتی به شکل فزاینده نفوذناپذیر، خارجیها، بهویژه خبرنگاران و شهروندان کشورهای غربی، بیش از پیش مورد توجه نهادهای چینی هستند.
آمارهای بخش "گزارش هوشمند" این سامانه نشان میدهد که نهادهای امنیتی چین به شکلی نامتناسب بر شهروندان کشورهای موسوم به "پنج چشم"، یعنی آمریکا، بریتانیا، استرالیا، نیوزیلند و کانادا متمرکزند.
در اعماق سامانه، برای برخی روزنامهنگاران خارجی یک برچسب ویژه ردیابی لحظهای با عنوان "قابل ردیابی" اختصاص داده شده است. به محض ورود آنها به یک حوزه قضایی، سامانه میتواند به شکل خودکار هشدار اولیه را برای پلیس فعال کند. این موضوع برای روزنامهنگاری مستقل در چین تهدیدی وجودی محسوب میشود.
خبرنگاران خارجی در گذشته، هنگام سفر به مناطق حساسی مانند سینکیانگ، اغلب به تجربه شخصی خود برای گریز از مأموران لباسشخصی که آنها را تعقیب میکردند، متکی بودند. اما اکنون ارتقای الگوریتمی در سامانه پلیس، این بازی سنتی موش و گربه را بیمعنا کرده است. نتآسکاری میگوید: «دیگر نیازی نیست دو یا سه خودرو را برای تعقیب شما اعزام کنند.»
از آنجا که این سامانه به پرداختهای موبایلی، خرید بلیط و شبکههای اجتماعی شما دسترسی دارد، نهادها میتوانند مسیر حرکت شما را با دقت پیشبینی کنند و اطمینان یابند هنگام رسیدن، فقط همان چیزی را ببینید که آنها میخواهند.
اگر شبکه دادهها تشخیص دهد شما با افراد خاصی در ارتباط هستید، پلیس میتواند در پشت صحنه با منابع خبری شما تماس بگیرد و آنها را تحت فشار بگذارد. در این حلقه کاملاً بسته نظارتی، مفهوم "تحقیقات مخفیانه" بهطور سیستماتیک در حال از بین رفتن است.
سامانه میداند شما کجا خواهید بود
آنچه واقعاً نظام نظارتی را متحول میکند، توانایی سامانه در تحلیل گروهی و مدلسازی روابط است. تعقیب سنتی به منابع گسترده پلیسی نیاز داشت، اما "پلیس هوشمند" مدرن میکوشد روابط انسانی را از طریق الگوریتمها تجسم ببخشد.
در بخش مرکزی داشبورد، سیستم بر اساس تعداد دفعات ثبت تعامل افراد توسط دوربینها، به شکل خودکار نمودارهای پیچیده شبکهای تولید میکند و دقیقاً نشان میدهد چه کسی با چه کسی آشناست و آنها چقدر زمان را با یکدیگر میگذرانند.
این فناوری سالهاست در حال توسعه است. شرکت فناوری چینی هایسنس در سال ۲۰۱۹ حق اختراعی برای "مدلهای جامع روابط برای افراد درگیر در پروندهها" را ثبت کرد؛ سامانهای که هدفش ترسیم نقشه سفر، سوابق تماس و استفاده از وسایل نقلیه بود. در سال ۲۰۲۵ اداره امنیت عمومی منطقه پوتو در شانگهای نیز قراردادی ۲۰۰ هزار دلاری برای "سامانه بایگانی جامع افراد" منعقد کرد.
نرخ بالای خطا و محدودیتهای انسانی در شیوههای قدیمی نظارت، اکنون بهسرعت جای خود را به الگوریتمهای خودکار، سرد و بیانعطاف، بسیار کارآمد و خستگیناپذیر میدهد.
البته دموکراسیهای غربی نیز با جنجالهای مربوط به سوءاستفاده از فناوریهای نظارتی مانند "پالانتیر" دستوپنجه نرم میکنند. اما همانطور که نتآسکاری تأکید میکند، مقایسه با نظام اقتدارگرای چین فقط تا حدی امکانپذیر است.
او میگوید: «در دموکراسیهای غربی بحث و جدل وجود دارد... در چین اساساً این بحث وجود ندارد. پلیس و وزارت امنیت دولتی تقریباً بدون نظارت، هر کاری بخواهند میکنند.»
چه یک خبرنگار خارجی که برای تهیه گزارش در کوچهپسکوچههای پکن رفتوآمد میکند، چه گردشگری عادی که در پیست اسکی تعطیلاتش را میگذراند، در نهایت همه در کدهای سرد و بیانعطاف یک داشبورد عظیم داده حل میشوند.
نتاسکاری میگوید، در این سیستم، انسانها به اعداد، الگوها و عملیات بُرداری تقلیل مییابند. آنها به "تودهای از داده" تبدیل میشوند که میتوان آن را در صورت نیاز کنترل کرد، شکل داد یا وادار به انجام کاری کرد.