حمله به مراکز تولید دارو؛ "جنایت جنگی در قالب ضرورت نظامی"
۱۴۰۵ فروردین ۱۲, چهارشنبه
در پی حملات موشکی و هوایی گسترده اسرائيل و آمریکا به زیرساختهای نظامی و غیر نظامی در ایران، گزارشهای دریافتی از منابع رسمی و میدانی حاکی از وقوع یک فاجعه انسانی بیسابقه در لایههای زیرساختی بهداشت و درمان ایران است: "هدف قرار دادن مستقیم مراکز تولید دارو که تأمینکننده حیاتیترین نیازهای بیماران صعبالعلاج هستند. "
این امر اکنون به کانون نگرانی فعالان حقوق بشر و جامعه پزشکی تبدیل شده است. کارشناسان مستقل، این اقدامات را نه یک ضرورت نظامی، بلکه مصداق بارز "جنایت جنگی و نقض فاحش حقوق بینالملل" توصیف کردهاند.
تهاجم موشکی به قطبهای داروسازی
بامداد روز سهشنبه ۱۱ فروردین، برابر با ۳۱ مارس منطقه وردآورد در غرب تهران شاهد یکی از سنگینترین حملات موشکی بود. مرکز ارتباطات شرکت سرمایهگذاری تأمین اجتماعی ایران (شستا) در بیانیهای فوری اعلام کرد که ارتش آمریکا و اسرائیل به یکی از استراتژیکترین شرکتهای تولیدکننده داروهای ضد سرطان، بیهوشی و بیماریهای خاص حمله کردهاند. شستا تأکید کرد که شرکت "توفیق دارو " که در این حمله هدف قرار گرفته، متعلق به بازنشستگان و کارگران ایران است و تخریب آن به طور مستقیم سفره و سلامت فرودستترین اقشار جامعه را هدف قرار میدهد.
مهدی پیرصالحی، معاون وزیر بهداشت و رئیس سازمان غذا و دارو، در توضیحات تکمیلی خود اعلام کرد: «ساعت ۶:۳۰ صبح روز سهشنبه کارخانه تولید مواد اولیه دارویی توفیق دارو هدف اصابت مستقیم چند موشک قرار گرفت. این مجموعه یکی از مهمترین تولیدکنندگان مواد اولیه داروهای بیمارستانی و داروهای مورد استفاده در اتاق عمل بود. اصابت موشکها باعث از بین رفتن کامل واحدهای تولید و بخشهای تحقیق و توسعه کارخانه شد.» او هشدار داد که از آغاز جنگ تاکنون حدود ۲۴ کارخانه دارویی، تجهیزات پزشکی و شرکت توزیعی با آسیبهای کلی یا جزئی مواجه شدهاند.
در مقابل، ارتش اسرائیل روز سهشنبه با تأیید این حمله مدعی شد: «یک مرکز تحقیق و توسعه هدف قرار گرفت که بهصورت سیستماتیک مواد شیمیایی را به رژیم تروریستی ایران منتقل میکرد. این کارخانه متعلق به شرکت توفیق دارو، یکی از تأمینکنندگان اصلی مواد شیمیایی برای سازمان سپند است که مسئول توسعه سلاحهای شیمیایی است.»
"شلیک به شریانهای حیاتی، خارج از تمام چارچوبهای قانونی جنگ"
دکتر حسن نایبهاشم و دکتر حمید همتپور که هر دو پزشک و از فعالان حقوق بشر ساکن اتریش هستند، در گفتگو با دویچه وله فارسی این حملات را خارج از تمام چارچوبهای قانونی جنگ میدانند.
نایبهاشم توضیح میدهد که شرکت توفیق دارو، هرچند به ظاهر خصوصی است، اما در واقع سازمانی نیمهدولتی به شمار میرود. تولیدات این مجموعه بسیار وسیع است.
به گفته این پزشک، تولیدات این شرکت شامل طیف مهمی از داروهای ضد سرطان، داروهای بیهوشی مورد نیاز در اتاق عمل، داروهای مخصوص درمان اماس (MS)، درمان بیماریهایی که ناشی از اختلالات هورمونی هستند، و مسکنهای قوی از جمله "فنتانیل" بود.
او با رد قاطعانه ادعای اسرائیل در مورد استفاده نظامی از فنتانیل میگوید: «فنتانیل دارویی از دستهمخدرها و مسکنی بسیار قدرتمند است که ما برای بیماران سرطانی که دچار دردهای خیلی شدید هستند معمولاً استفاده میکنیم. اسرائیل ادعا میکند این شرکت مواد این دارو را برای ساخت سلاح هستهای در اختیار سپاه قرار میداده و این در حالی است که تاکنون چنین اقدامی ثابت نشده است.»
نابودی بومیسازی استراتژیک
دکتر نایبهاشم در ادامه به تبعات صنعتی این حمله اشاره میکند: «بخش زیادی از تولیدات دارویی کشور از سوی این کارخانه صورت گرفته بود به طوری که این کارخانه موفق شده بود ۵۰ قلم مواد اولیه داروهای استراتژیک را تهیه کند و در جهت بومیسازی حرکت کرده بود. با توجه به حملات اخیر عملا حجم زیادی از اقلام دارویی از چرخه تولیدات داخلی حذف شده و تهیه این حجم دارو از خارج از کشور فوقالعاده دشوار است.»
این در حالیست که داروهای ضد سرطان در سیستم درمانی تمام دنیا بسیار گران هستند و در این میان، در ایران گاهی هزینه یک داروی ضد سرطان معادل حقوق دو یا سه نفر است.
نایبهاشم ادامه میدهد: «مبتلایان به بیماریهای خاص در اثر چنین تهاجمی به مراکز تولید دارو تحت فشار خردکنندهای قرار میگیرند. جراحیهای غیر اورژانسی با نبود داروهای بیهوشی عملاً به تعویق میافتد. مردم ما در اثر این اقدامات "به اصطلاح پیشگیرانه" اسرائیل لطمات بیشتری میخورند.»
بیشتر بخوانید: بیماران مزمن، قربانیان خاموش پشت خطوط جنگ علیه ایران
او هشدار میدهد که در چنین شرایطی "مافیای دارو" شکل میگیرد؛ شبکههایی که با کنترل بازار سیاه دارو، عرضه داروهای تقلبی یا فروش آنها با قیمتهای بسیار بالا، وضعیت را وخیمتر میکنند.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
انسداد کامل مسیرهای تأمین و بحران درونی
رییس انجمن داروسازان ایران ۲۳ آذر ۱۴۰۴ و پیش از شروع جنگ آمریکا و اسرائيل علیه ایران هشدار داده بود که ذخایر دارویی ایران فقط کفاف دو ماه دیگر را میدهد و حدود ۸۰۰ قلم دارو در سه ماه آینده با کمبود مواجه خواهند شد.
دکتر حمید همتپور، پزشک و فعال حقوق بشر از اتریش نیز تاکید میکند که وضعیت دارویی کشور از این پس حتما با تخریب شرکتهای تولید دارو وخیمتر خواهد شد و این در حالیست که در شرایط جنگی و در پی حمله به فرودگاهها، حتی امکان وارد کردن دارو از کشورهایی نظیر هند نیز وجود ندارد. کما این که چندین هواپیمای شرکت ماهان که اختصاصاً دارو از هند وارد می کردند، در فرودگاه هاشمی نژاد مشهد تخریب شدهاند و واردات دارو از هند هم مختل شده است.
به گفته همت پور، در شرایط جنگی که هر کسی به دنبال حفظ بقای خویش است، انتظار واکنش سریع از سوی ساختار موجود حکومت برای جبران این خسارت، غیرواقعبینانه است.
او به وضعیت یک بیمار مبتلا به سرطان در ایران اشاره میکند که گفته بود: «وضعیت دارو در ایران این روزها آنقدر وخیم است که برای تهیه داروی خود، از سر استیصال به مؤسسه خیریه حمایت از بیماران مبتلا به سرطان محک مراجعه کردم و دست به دامن آنها شدم، اما آنها هم گفتند خودمان دچار کمبود هستیم و حتی به داروهای مسکن معمولی یا ضد سرگیجه که بعد از شیمیدرمانی برای مقابله با نوروپاتی به بیمار میدهند هم دسترسی نداریم.»
بحرانی به نام فروپاشی کادر درمان
پیرحسین کولیوند، رئیس جمعیت هلالاحمر ایران، نهم فروردین ماه در گزارش ستاد مرکزی مدیریت عملیات اضطراری اعلام کرده بود که از ابتدای حملات اسرائيل و آمریکا به ایران، ۱۰۲ هزار و ۴۳ واحد غیرنظامی شامل ۸۰ هزار و ۲۱۲ واحد مسکونی و ۲۰ هزار و ۹۱۷ واحد تجاری تخریب شدهاند که ۳۶ هزار و ۳۶۹ واحد آن مربوط به استان تهران است. همچنین ۲۹۶ مرکز دارویی، درمانی، بهداشتی و اورژانسی، ۶۰۰ مدرسه و ۱۸ مرکز هلالاحمر،۲۹۶مرکز دارویی، درمانی، بهداشتی و اورژانسی، ۶۰۰ مدرسه و ۱۸ مرکز هلالاحمر از چرخه خدمترسانی خارج شدهاند.
بیشتر بخوانید: ترومای جمعی؛ کالبدشکافی بحران و راهکارهای بازیابی سلامت روان
دکتر همتپور در این میان، در بخش دیگری از اظهاراتش به بحران نبود پزشک متخصص میپردازد: «علاوه بر تخریب بسیاری از مراکز درمانی، اکنون تمام ساختار و چرخهحیاتی کشور، از تولید واکسن تا تأمین آب و برق، دچار اختلال شده است. در تهران چندین تصفیهخانه هدف قرار گرفته و آب لولهکشی قطع شده است. نبود برق در بیمارستانها فاجعهآفرین است. بسیاری از پزشکان و جراحان مجرب، یا در دسترس نیستند یا به دلیل خطرات جانی و امنیتی، خانوادههایشان اجازه بازگشت آنها را به ایران نمیدهند.»
بیشتر بخوانید: جنگ ایران؛ اسرائیل میان فرسودگی روانی و تابآوری اقتصادی
همتپور توضیح میدهد که با آغاز جنگ، بسیاری از پزشکان دوتابعیتی از طریق مرزهای زمینی ارمنستان و ترکیه کشور را ترک کردهاند. هرچند حکومت جلوی خروج خیلی از پزشکان از مرزها را نیز گرفته است. همچنین بسیاری از مطبهای خصوصی در تهران تعطیل شده است.
به عقیده همتپور این وضعیت باعث شده بار مراجعات به پزشکان باقیمانده به شدت افزایش یابد. به گفته او، در برخی مناطق تهران یک پزشک مجبور است روزانه بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ بیمار را ویزیت کند؛ رقمی چند برابر ظرفیت معمول.
او درباره وضعیت فاجعهبار شهرستانها میگوید: «در شهرستانها وضع بسیار بدتر است. ما در مورد مجروحان اعتراضات سراسری موردی داشتیم که احتیاج به چندین عمل فوق تخصصی داشت؛ او را بین چهار شهر جابهجا کردند تا عمل شود و دست آخر هم متأسفانه پایش را از دست داد. پیدا کردن یک جراح به این سادگی نیست. در کل غرب ایران شاید پنج متخصص پیدا کنید. اکثر متخصصان در شهرهای بزرگ مثل تهران، مشهد، شیراز و اصفهان هستند و بقیه شهرها از این نظر بسیار مشکل دارند.»
روزنامه شرق هفته گذشته با انتشار گزارشی به فشارهای مضاعف بر بیماران و خانوادههای آنان در شرایط جنگ پرداخته بود.
در این گزارش آمده بود که بسیاری از بیماران قادر به ادامه برنامههای منظم درمانی خود نیستند و خانوادهها با کمبود دارو و افزایش هزینهها روبهرو هستند. علاوه بر این، استرس ناشی از حملات، وضعیت افراد مبتلا به بیماریهای قلبی و دیگر مشکلات سلامت را تشدید کرده است. پزشکان در این میان هشدار دادهاند که برخی بیماران ممکن است به دلیل ترس از بمباران، نتوانند بهموقع جراحی یا شیمیدرمانی شوند و درمان خود را به تعویق بیندازند یا متوقف کنند.
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
به گفته این پزشک فعال در حوزه حقوق بشر، موضوع اکنون فقط موضوع بحران دارو نیست؛ تمام چرخه ساختاری نظام درمان دچار اختلال شده است.
حمله به مراکز دارو و درمان، مصداق بارز "جنایت جنگی"
بر اساس کنوانسیونهای ژنو (بهویژه کنوانسیون چهارم) و پروتکلهای الحاقی آن، حمله عمدی به بیمارستانها، مراکز درمانی، پرسنل پزشکی و آمبولانسها در درگیریهای مسلحانه، چه بینالمللی و چه غیربینالمللی، جنایت جنگی محسوب میشود و این اماکن از حمایت ویژه برخوردارند.
بیشتر بخوانید: نگرانی دیدهبان حقوق بشر از حضور کودکان در مراکز نظامی ایران
حسن نایبهاشم با اشاره به مفاهیم حقوقی این امر میگوید: «سازمان جهانی بهداشت این اقدام را نقض صریح حقوق بینالملل خوانده است و فاجعه اینجاست که اگر همین امروز جنگ تمام شود، حکومت ایران به جای مردم، به سرعت به فکر بازسازی تأسیسات نظامی خود خواهند بود نه تامین سلامت و امنیت جان آنها.»