30 lat porozumienia z Dayton: traktat pokojowy, ale z wadami
21 listopada 2025
Porozumienie pokojowe z Dayton zostało zawarte 21 listopada 1995 roku i podpisane 14 grudnia 1995 roku w Paryżu. Zakończyło trwającą trzy i pół roku wojnę w Bośni i Hercegowinie. Walki między Serbami, Bośniakami i Chorwatami charakteryzowały się „czystkami etnicznymi”, oblężeniem Sarajewa i ludobójstwem w Srebrenicy. W sumie zginęło 100 tys. osób, a miliony zostały wysiedlone.
Dopiero interwencja NATO w sierpniu 1995 roku doprowadziła do zawieszenia broni, a w październiku do rozpoczęcia negocjacji pokojowych pod przewodnictwem Stanów Zjednoczonych. Pod kierownictwem amerykańskiego dyplomaty Richarda Holbrooke'a strony konfliktu spotkały się w bazie lotniczej Wright Patterson w Dayton w stanie Ohio, aby opracować plan pokojowy.
Kim byli jego główni uczestnicy?
Przy stole obrad zasiedli prezydenci: Slobodan Miloszević (Serbia), Franjo Tudźman (Chorwacja) i Alija Izetbegović (Bośnia i Hercegowina). Każdy z nich miał własne interesy: Miloszević chciał zabezpieczyć wpływy i terytoria bośniackich Serbów zdobyte podczas wojny i poddane czystkom etnicznym, Tudźman dążył do uzyskania korzyści terytorialnych dla Chorwacji, a Izetbegović walczył o uznanie jedności państwowej Bośni i Hercegowiny.
Nie prowadzono negocjacji z politycznymi i wojskowymi przedstawicielami bośniackich Serbów, takimi jak Radovan Karadzić i Ratko Mladić. W 1996 roku Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii (MTKJ) wydał nakaz aresztowania Karadzicia. Mladić był oskarżony już od 1995 roku.
Co zawiera to porozumienie?
Porozumienie stanowiło, że Bośnia i Hercegowina pozostanie niepodzielnym, suwerennym państwem w granicach uznanych przez społeczność międzynarodową, ze stolicą w Sarajewie i będzie się składać z dwóch republik: Federacji Bośni i Hercegowiny (51 procent terytorium) oraz Republiki Serbskiej (49 procent terytorium), zamieszkanej głównie przez serbskich Bośniaków. O przynależności miasta Brczko w północnej Bośni miano zdecywać później.
Bośnia i Hercegowina jest rządzona przez trzyosobowe prezydium (w celu zachowania proporcji etnicznych). Istnieje w niej dwuizbowy parlament, rada ministrów, trybunał konstytucyjny i bank centralny. Instytucje państwowe są odpowiedzialne za politykę zagraniczną i handlową, politykę celną i monetarną, kwestie imigracyjne, kontrolę ruchu lotniczego, a od 2005 roku również za politykę wojskową i obronną.
Jaka była podstawa porozumienia z Dayton?
Podstawą porozumienia pokojowego z Dayton był plan Grupy Kontaktowej ds. Bośni, w skład której wchodzili przedstawiciele Stanów Zjednoczonych, Rosji, Wielkiej Brytanii, Francji, Niemiec i Włoch.
Plan ten przewidywał faktyczne uznanie wysiedleń i „czystek etnicznych” dokonanych przez Serbów oraz przyznanie im 49 procent terytorium Bośni i Hercegowiny, mimo że według spisu ludności z 1991 roku ludność serbska stanowiła tam tylko 31 procent.
Dlaczego wybuchła wojna w Bośni i Hercegowinie?
Wojna w Bośni wybuchła w 1992 roku, po tym jak większość jej ludności opowiedziała się w referendum za niepodległością i oderwaniem się od Jugosławii. Wcześniej Słowenia i Chorwacja, które również należały do Jugosławii, odłączyły się od niej i ogłosiły niepodległość.
W referendum w Bośni wzięły jednak udział tylko grupy etniczne muzułmańskich Bośniaków i Chorwatów. Większość Serbów mieszkających w Bośni opowiedziała się natomiast za pozostaniem w państwie jugosłowiańskim i je zbojkotowała. W rezultacie wielu bośniackich polityków serbskich ogłosiło powstanie Republiki Serbskiej.
Dowodzone przez nich milicje zaczęły terroryzować i wypędzać lokalną ludność niebędącą Serbami (a więć Bośniaków i Chorwatów) z tego obszaru.
Nacjonalistyczni przywódcy, tacy jak prezydent Serbii Slobodan Miloszević i prezydent Republiki Serbskiej Radovan Karadzić, podsycali nienawiść i strach, co doprowadziło do czystek etnicznych, masakr i oblężenia Sarajewa.
Początkowo Bośniacy i Chorwaci wspólnie bronili się przed atakami Serbów. Później jednak również między nimi wybuchła wojna. Z terytorium ogłoszonej przez chorwackie władze Chorwackiej Republiki Herceg-Bośni wypędzono większość Bośniaków i Serbów, a Mostar stał się miastem podzielonym między Chorwatów i Bośniaków.
Jaka była rola Niemiec w porozumieniu z Dayton?
Niemcy były członkiem grupy kontaktowej, która koordynowała wysiłki dyplomatyczne mające na celu zakończenie wojny w Bośni. Kanclerz Helmut Kohl wspierał negocjacje politycznie i podkreślał znaczenie porozumienia dla stabilności Europy.
Z inicjatywy Stanów Zjednoczonych i przy wsparciu niemieckiego rządu w styczniu 1994 roku Tudźman i Izetbegović spotkali się w Petersbergu koło Bonn. W marcu 1994 roku podpisano porozumienie waszyngtońskie, które zakończyło wojnę między Bośniakami a Chorwatami w Bośni i Hercegowinie, zniosło Chorwacką Republikę Herceg-Bośni i utworzyło Federację Bośni i Hercegowiny. Polityk niemieckiej socjaldemokracji (SPD) Hans Koschnik został mianowany administratorem UE w Mostarze.
Społeczność międzynarodowa utworzyła również urząd Wysokiego Przedstawiciela, który miał później nadzorować wdrażanie cywilnej części porozumienia z Dayton. W styczniu 1996 roku Niemcy wysłały do Sarajewa dyplomatę Michaela Steinera. Do lipca 1997 roku był on pierwszym zastępcą Wysokiego Przedstawiciela.
W 2006 roku funkcję Wysokiego Przedstawiciela przejął na półtora roku były niemiecki minister poczty Christian Schwarz-Schilling z chadeckiej CDU. Od 1 sierpnia 2021 roku urząd ten, z siedzibą w Sarajewie, pełni były minister rolnictwa Christian Schmidt z bawarskiej chadecji CSU.
Głównym instrumentem Wysokiego Przedstawiciela są uprawnienia uchwalone w 1997 roku na konferencji w Bonn. Dają one mu prawo do uchwalania lub uchylania ustaw oraz do odwoływania wybranych urzędników, jeśli utrudniają oni proces pokojowy.
Krytyka porozumienia z Dayton
Porozumienie z Dayton stworzyło konfliktowy porządek polityczny, który utrwala napięcia etniczne i zachęca do dążeń separatystycznych. Skomplikowana struktura Bośni i Hercegowiny jako państwa z równoległymi strukturami opóźnia lub blokuje procesy decyzyjne, co utrudnia reformy.
Prawa narodowe przysługują w niej tylko trzem grupom etnicznym określonym jako „narody konstytucyjne”: Bośniakom, Chorwatom i muzułmanom. Inne grupy etniczne, takie jak Romowie i Żydzi, nie są brane pod uwagę i pozostają wykluczone z procesów decyzyjnych.
Artykuł ukazał się pierwotnie na stronach Redakcji Niemieckiej DW.