Şık Makas işçisi: Dünyaya kot giydirdi, parasını alamadı

Sündüz Akkan 7 Ekim'den bu yana kar kış demeden hemen her gün Tokat'ta Şık Makas fabrikasının önündeki direniş çadırına gidiyor, eyleme katılıyor. Üç buçuk yıl çalıştığı şirketten maaşını ancak böyle alabildi. Şimdi tazminatını alabilmek için diğer işçilerle birlikte mücadele ediyor. 46 yaşındaki Akkan "Kötü bir şey tabii ki; hak ettiğin şey için mücadele ediyorsun. Dilenci muamelesi görüyorsun" diyor.

Şık Makas işçilerinin direnişi fabrika önüyle sınırlı değil. Türkiye'de ve dünyada Zara, Levi's mağazalarının önünde de eylemler yapıldı. Şık Makas pek çok ünlü marka için üretim yapıyor. Sündüz Akkan işten çıkarılmadan önce, son kontrol bölümündeydi ürünleri paketliyordu. Günde 8 saat ayakta durup karşılığında asgari ücret alıyordu. İşçiler şimdi bu uluslararası markalara sorumluluklarını hatırlatıp Şık Makas'tan haklarını almaya çalışıyorlar.

Üretim Mısır'a kayıyor

1939 yılında kurumuş olan Şık Makas, İSO listesine göre Türkiye'nin en büyük 500 sanayi kuruluşu arasında. Son yıllarda üretimini, başka pek çok tekstil firması gibi, iş gücünün daha ucuz olduğu Mısır'a kaydırıyor.

Şirket Çorlu'daki fabrikasında üretimi durdururken 2024 ve 2025 yılında çıkardığı işçilere maaş ve tazminatlarını ödemedi.

Tokat'taki fabrikada çalışan bin 700 işçi ise 7 Ekim itibarıyla geçmiş 2-3 aylık maaşlarını alamamışlardı. İş bıraktılar. İşveren, ertesi gün işe dönmeyen yaklaşık bin işçiyi işten çıkardı. Bu işçiler arasında yer alan Akkan "Biz sms mesajıyla işimizden çıkarıldık, 22 kodla" diyor.

İşsizlik ödeneği de alamadılar

Kod 22 işten çıkış nedenleri arasında "diğer" kategorisine denk geliyor. "Toplu işten çıkarma" ya da "istifa" gibi nedenler geçerli değilse, bu kategorinin işaretlenmesi gerekiyor. Bu kodla işten çıkarılanlar devletin işsizlik ödeneğinden faydalanamıyor, genellikle kıdem ve ihbar tazminatı alamıyorlar.

İki aydır maaşını alamayan üç çocuk annesi Sündüz Akkan beş parasız işten çıkarılmıştı. "Her türlü şeyimiz aksadı" diyor.

Diğer işçiler gibi o da Öz İplik-İş Sendikası'na üyeydi. Hükümete yakın HAK-İŞ federasyonuna bağlı sendika, Akkan'a göre bu süreçte onların yanında yer almadı. Bunun üzerine Akkan dahil yaklaşık 400 işçi BİRTEK-SEN'e geçti ve eylemlerini sürdürdü.

Valilik yasağı hukuka aykırı çıktı

Tokat Valiliği 9 Ekim'de şehirde üç günlük toplantı ve gösteri yasağı ilan etti. İşçiler yine de eylemlerine devam etti. İdare Mahkemesi de 12 Ocak'ta bu yasağın hukuka aykırı olduğuna karar verdi.

Şık Makas işçilerinin sözcüsü Buse Kara hakkında ise 10 Kasım'da cumhurbaşkanına hakaretten soruşturma açıldı. 16 gün ev hapsinde tutulan Kara, işçilerin yaşadığı haksızlıkları yüksek sesle dile getirenler arasında yer alıyor. Fabrikada işçilere mobbing olduğunu, kendisinin de  tacize uğradığını anlatıyor. Kara "Tuvalet iznini son zamanlarda 5 dakikaya indirmişlerdi. Namaz 10 dakika olacak şekildeydi. Bayılmadığın ya da çok şiddetli bir ağrın olmadığı sürece revire bile göndermiyorlardı" diyor.

Anadolu'da teşvikle fabrika

Türkiye'de, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı verilerine göre tekstil sektöründe 1 milyon 108 bin işçi çalışıyor.

BİRTEK-SEN Başkanı Mehmet Türkmen üretimde teknolojinin payının az olduğuna dikkat çekerek tekstilin "iş gücünün en ucuz olduğu, çalışma koşullarının, angaryanın, kayıt dışının da en yaygın olduğu, en emek yoğunluklu sektör" olduğunu söylüyor.

Türkmen'e göre devlet teşvikleriyle Anadolu kentlerinde fabrika açan tekstil firmaları, işsizliğin yoğun olduğu bu şehirlerde ücretleri baskılayabiliyorlar. Uluslararası markalar için üretim yapanlar bile, kıdemi ne olursa olsun tüm işçilere asgari ücret veriyor. Türkmen bu ücretin dört kişilik ailenin açlık sınırının altında kaldığına diikkat çekiyor. Ayrıca sektörde uzun mesainin, resmi tatil günlerinde bile zorunlu mesainin çok yaygın olduğunu ve fazla mesai ücretinin ya eksik ödendiğini ya da hiç ödenmemediğini belirtiyor.

Almanya'da da mağazaları var

Şık Makas, internet sitesindeki bilgilere göre Türkiye'nin en büyük denim ihracatçısı; yılda 20 milyon denim ihraç ediyor. Almanya, Polonya ve Çekya başta olmak üzere tüm Avrupa ülkelerinde Cross Jeans markasıyla satış yapıyor, ayrıca Zara, Mango, H&M, Levi's, Urban Outfitters, Jack and Jones, Only gibi markalar için üretim yapıyor.

BİRTEK-SEN Başkanı Türkmen'e göre "Bu markalar taraf oldukları sözleşmeler ve uluslararası tedarik zincirinin işleyişi kuralları bakımından işçilere yapılan haksızlıklardan doğrudan sorumlu." Yaşanan emek sömürüsünü biliyor fakat görmezden geliyorlar. Türkmen "Haksızlıklar işçilerin mücadelesiyle kamuoyuna yansıdığında ve artık onların marka değerini, kamuoyundaki itibarlarını sarsma tehlikesiyle karşı karşıya kaldıklarında harekete geçiyorlar" diyor.

Şık Makas işçilerinin mücadelesinde de Türkiye'de, ABD'de ve Kanada'da ünlü markaların mağazalarının önüne eylem yapıldı. Türkmen, markaların BİRTEK-SEN'in gönderdiği e-postalara verdikleri yanıtta işçilerin haklılığını kabul ettiğini söylüyor. Ortada yasal hak olan maaş ve tazminatın ödenmemesi gibi çok açık bir durum var. Türkmen "İşverene bir baskı yaptıklarını biliyoruz. Ama çok ağır hareket ediyorlar" diyor. Ona göre aslında süreci uzatıp eylemlerin çözülmesini bekliyorlar.

"Bizde de varmış bir şeyler"

Şık Makas işçileri uluslararası markaları da devreye sokarak haftalardır vermiş oldukları mücadelenin ardından maaşlarını alabildiler. İşten çıkış kodlarının değiştirilmesini de sağladılar ve artık işsizlik ödeneğinden faydalanabiliyorlar.

Şirketten DW Türkçe'ye yapılan açıklamada, 16 Ocak itibarıyla maaşların ödendiğini ve kodların güncellendiğini belirtilirken "çalışan hakları, üzerinde uzlaşılan ödeme takvimi çerçevesinde ödenmektedir" denildi.

Açıklamada ayrıca, "Çalışma koşulları ve hak ihlallerine yönelik iddialar gerçeği yansıtmamakta olup tüm uygulamalar yasal çerçeve ve sendikal düzenlemelere uygun şekilde yürütülmektedir" ifadesi kullanıldı.

Ancak BİRTEK-SEN üyesi işçiler kıdem ve ihbar tazminatları ve diğer haklara ilişkin taksitli ödeme planını kabul etmiyor. Alacaklarının enflasyon karşısında şimdiden eridiğini söylüyorlar.

Sündüz Akkan "Grev televizyonda gördüğümüz bir şeydi" diyor ve ekliyor:  "Sonra yaptıkça dedik ki, bizde de varmış bir şeyler, hakkını aradığın zaman alabiliyormuşsun." Akkan, tüm haklarını alana kadar direniş çadırında olacaklarını söylüyor.