Vještački TV-voditelji – šta to znači za medije u Srbiji?

„Dobro jutro, poštovani gledaoci. Ovo su najvažnije vijesti Hepi-televizije, moje ime je Bojana Filipović.“

Tako odnedavno počinju vijesti televizije koja u Srbijiima dozvolu za nacionalno pokrivanje. „Bojana Filipović“ vodila ih je ove srijede 25. juna u sedam termina, a dan prije toga prezenter je bio „Marko Popović“.

I rijetko ko je, osim vjernih gledalaca tog medija, za njih znao – sve dok Udruženje novinara Srbije (UNS) nije saopštilo da je riječ o voditeljima koje je generisala vještačka inteligencija (VI).

Pet važnih komponenti

„Kada je riječ o korišćenju vještačke inteligencije u novinarstvu, moramo da odvojimo tehnološku komponentu, sadržaj, regulaciju, ali i sindikalnu komponentu, jer će veliki broj novinara i medijskih radnika ostati bez posla“, kaže za DW Zoran Gavrilović, izvršni direktor Biroa za društvena istraživanja (BIRODI) koji se bavi i monitoringom medija u Srbiji.

Gavcrilović dodaje i da je peti važan element u vezi sa korišćenjem vještačke inteligencije u novinarstvu – „šta publika kaže na to“.

Vještačka inteligencija, kako ukazuje, daje niz tehničkih mogućnosti koje, ukoliko se upotrebljavaju na adekvatan način, mogu da budu korisne u novinarstvu. Ali njihova zloupotreba, naglašava Gavrilović, „odmaže novinarstvu kao profesiji“.

Gledaoci moraju da budu obaviješteni

UNS je u saopštenju naveo da gledaoci Hepi-televizije „nisu bili obaviješteni da, umjesto voditelja koje su ranije pratili na malim ekranima, sada gledaju digitalno generisane tvorevine“. 

Srbija, podsjeća UNS, nije usvojila Zakon o vještačkoj inteligenciji, ali „prema Aktu o vještačkoj inteligenciji Evropske unije s kojim će domaće zakonodavstvo biti usklađeno, gledaoci moraju da budu obaviješteni kada je sadržaj generisan ili predstavljen uz pomoć vještačke inteligencije“.

Gavrilović objašnjava da regulacija podrazumijeva donošenje propisa kada, kako i pod kojim uslovima se može koristiti vještačka inteligencija i da je pritom obavezna, kako navodi, „transparentna struktura“.

Autor mora da ostane čovjek

Direktor BIRODI-ja kaže da, kada je riječ o sadržaju, vještačka inteligencija može da se koristi kako bi se „neke rutinske stvari brže uradile“.

„Ali i to mora biti pod ljudskim nadzorom. Autorstvo u potpunosti mora da ostane na strani čovjeka. Čovjek svojom ekspertizom odgovara za proizvodnju sadržaja i tu vještačka inteligencija nema šta da traži“, naglašava Gavrilović.

I profesor Fakulteta političkih nauka u penziji, Rade Veljanovski, slaže se da nove tehnologije „mogu da pomognu da se radi brže i efikasnije i da se, prije svega, brže dolazi do podataka“.

„Ali nije isto kad se vještačka inteligencija koristi za koncipiranje programske šeme, sortiranje sadržaja, višesatno emitovanje iz kompjutera, pronalaženje izvora informacija i njihovo upoređivanje ili za stvaranje sadržaja koji se nudi auditorijumu“, ukazuje Veljanovski.

On precizira da su „takvi sadržaji, u obliku teksta, tona, slike ili vizuelnog personaliteta, problematični sa stanovišta profesionalnosti, etičnosti i elementarne vjerodostojnosti“.

Dodaje da ga ne čudi što se (prema pisanju medija) i u Kini koriste „vještački sintetizovani voditelji“.

„Ta zemlja jeste tehnološki razvijena, ali njeno novinarstvo nije na visokom nivou profesionalnosti i etičnosti. Ima i drugih zemalja koje tako rade, ali su to uglavnom sredine sa nedovoljno demokratskim medijskim sistemima“, kaže Veljanovski. 

Propagandna televizija i vještački voditelji

Televizija Hepi je prvi emiter s dozvolom za nacionalno pokrivanje koji je u Srbiji uveo korišćenje VI-voditelja. Riječ je o televiziji koja se u velikom dijelu javnosti, ali i među medijskim stručnjacima, navodi kao primjer medija sa izraženom propagandnom i tabloidnom uređivačkom politikom.

„Ako se ta televizija godinama ne libi da svjesno, od strane programskog personala proizvodi tabloidni sadržaj, objavljuje govor mržnje, dovodi u program ratne zločince, permanentno apologetiše nedemokratsku vlast, onda nije čudo što je posegla i za virtuelnim voditeljima“, ocjenjuje Veljanovski.

On dodaje da je razumljivo što su najveća novinarska udruženja (UNS i NUNS) osudila takav potez Hepi-televizije.

„To jeste dovođenje u zabludu, mada na paradoksalan način, takav sadržaj, iako neprofesionalan, može da bude bolji ili manje štetan, nego sadržaj koji saopštavaju živi novinari i voditelji (te televizije)“, kaže Veljanovski.

Pitanje koje se postavlja je šta pojava virtuelnih voditelja i zloupotreba vještačke inteligencije znači za medijsku scenu Srbije, gdje nema mnogo medija koji nisu bliski vlastima. Osim toga, ima indicija da neki od njih, među kojima su televizije N1 i Nova, listovi Danas i Nova i nedjeljnik Radar, rizikuju da budu ugašeni.

„Medijska scena u Srbiji višestruko je nepovoljna. Okolnosti su toliko loše da ni VI-voditelji ne mogu da ih posebno pogoršaju – iako, razumije se, takva pojava nije dobrodošla“, ukazuje Veljanovski.

Podsjeća da je „privlačenjem pojedinih medija u svoje okrilje i stvaranjem novih, vlast drastično povećala prostor režimskog novinarstva i smanjila mogućnosti za nezavisno, kritičko novinarstvo“.

Primjećuje i da su „svi destruktivni potezi režima prema medijima razotkriveni od domaćih, ali i stranih stručnih organizacija, ali se uprkos tome centri moći ne zaustavljaju u namjeri da potpuno osvoje prostor javne komunikacije i istisnu svako drugačije mišljenje“.

„U uslovima prilično slabe medijske pismenosti, jačanja autoritarizma i bezobzirnosti vlasti, može se dogoditi da virtuelni voditelji postanu naša budućnost i da, možda i uz pomoć Kine – prevaziđemo Kinu“, ocjenjuje Veljanovski.

Vještačka inteligencije treba da bude samo šegrt

Zoran Gavrilović podsjeća da se medijem može nazvati samo „redakcija koja prikupi informacije, stavi u novinarsku formu i otvori dijalog koji dovodi do rješavanja nekog problema, analize nekog stanja ili evaluacije neke politike“.

„Zato mislim da je važan koncept tzv. deliberacije (koja između ostalog podrazumijeva temeljno razmatranje i uzimanje u obzir različitih argumenata). Taj koncept podrazumijeva da su istraživači javnog mnjenja i novinari stub. Potrebni su nam mediji koji rade tzv. deliberaciju, a to vještačka inteligencija ne može. Mogu samo obrazovani novinari koji su slobodni“, ističe Gavrilović.

Dodaje da, kada su u pitanju novinarstvo i istraživanje, suština „nije rat sa vještačkom inteligencijom, već prelazak na viši nivo“.

„To je upravo deliberacija, odnosno održavanje deliberativne uloge – uloge dijaloga. Tako ćemo riješiti pitanje onih koji pomoću vještačke inteligencije hoće da promijene ulogu medija, a sa druge strane, očuvaćemo dijalog bez koga nema demokratije. Mislim da je to budućnost i da će u tom slučaju vještačka inteligencija imati isključivo ulogu šegrta“, zaključuje za DW Zoran Gavrilović.